Zeytin ve Zeytinyağı Mitleri III - Antik Mısır Mitleri

Gustav Klimt'in "İsis" tasviri, Viyana Sanat Tarihi Müzesi (Kunsthistorisches Museum) merdiven boşluğundaki dekoratif panelden ayrıntı, 1891, Art Nouveau tarzı, kaynak.

Göğün, Işığın, Kozmik Düzenin ve Şifanın Anaç Tanrıçası

Tanrıça bitki mitoslarında sıkça karşımıza çıkan insan biçimci dişi tanrı kültünün en karakteristik ve en arkaik özelliklerine sahiptir. Başındaki boynuzlar güç kavramını somutlaştırır. Dolunay doğurganlığı, bereketi, gizem ve büyü gücünü simgeler.

Antik Mısır söylenceleri zeytin ağcının Nil'in suladığı bereketli Mısır topraklarının kadim evlilik ve aşk tanrıçası İsis tarafından yaratıldığını, zeytinin “İsis'in Meyvesi” olduğunu anlatır. İsis kültü Roma Dönemi’nin sonuna kadar varlığını sürdürür, Romalılar için göğün kraliçesi karakterine evrilir.

Tarihsel süreçte kocası tanrı Ra üzerinden Güneş Kültleri yükselecek ay kültleri yok olmaya yüz tutacaktır. Söylencelerde önce kocasına bağlı bir eş ve iyi bir anne olarak ideal kadının simgesine dönüşür. Kocası Osiris’i parçalanan bedeninden yeniden dirilten tanrıçanın kucağında oğlu Horusu emzirirken betimlendiği heykelleri mevcuttur. Tanrıça İsis anaçtır, sevginin, korumanın, yeniden yaradılışın ve iffetin sembolüdür, arka planda göğün tanrıçası olarak gökten ışık veren ve güneşi yani erkek tanrı Ra’yı yeniden var eden tanrıçadır, ritüelleri gün doğarken gerçekleştirilir.

Kültün erken Mısır inancındaki kültü zeytin merkezli değil tahıl ve keten merkezliydi. Arkeolojik araştırmalar Erken Hanedanlık döneminde zeytin tarımının Mısır coğrafyasında henüz yaygınlaşmadığını gösteriyor, bundan dolayı zeytinin antik Mısır tanrıça inancına sonradan eklendiği düşünülüyor. Erken Hanedanlık tapınak ritüellerinde rutinde yağların kullanıldığı biliniyor ama zeytinyağının bu yağlar arasında olup olmadığı tartışmalı.

Yağlar çok daha eski dönemlerden beri Mısır ilaçlarının bir parçasıdır. İsis adaklarında, şifa ve arınma ritüellerinde, adak kandillerinde ve mumyalama ritüellerinde zeytinyağı kullanımı mevcuttur. Özellikle geç dönem sonrası mezar buluntularında zeytin izotoplarının varlığı bu gerçeğin kanıtı sayılıyor. Zeytin ağacının yıl boyunca yeşil kalması inancın “Ölüm ve Yeniden Doğuş” boyutuna da çok uygun bir karakteridir.

---

Fotoğraf; alçı taşından yapılmış yağ tableti, Eski Hanedanlık Dönemi (M.Ö. 2323-2150), buluntu yeri: Giza, boyut; 8,0 x 16,7 x 1,0 cm. Tabletin üzerindeki çukurlar, her bir yağdan bir miktar taşımak için tasarlanmış. Mumyalama ve dini törenlerde kullanılan yedi kutsal yağın hiyeroglif isimleri çukurların yanında yazılı ama yağın içerik detayı mevcut değil. Listede zeytin kelimesi yok, zeytinyağı anlamına gelebilecek başka terimler de mevcut değil. Zeytinyağını akla getiren tek ifade “en iyi Libyalı yağı”. Bu tanım dış ülkeden ithal edilmiş zeytinyağını betimliyor olabilir, ama kesin yargıya varmak mümkün değil.

---

Akdeniz'in Güneyinden Tüm Akdeniz Havzasına

Arkeolojik bulgular zeytin tarımının tarihsel süreçte Yeni Hanedanlık döneminden başlayarak tüm kuzey Afrika sahillerinde yaygınlaştığını gösteriyor. Anlaşılan Roma dönemine ulaşıldığında yüzyıllar içinde İsis inancı artık yerel Mısır tanrıçası olmaktan çıkıp İmparatorluğun egemen olduğu halkların bilincinde Akdeniz’in ortak ana tanrıçası haline gelmiş. Arkeolojik bulgular da zeytin ve zeytinyağı kültürünün Mısır ve özellikle Nil boyunca Roma döneminde yaygınlaştığını gösteriyor.

---

Kozmik Anne

Kültü Roma İmparatorluğu dönemi boyunca tüm Akdeniz havzasında genişleyerek halkların bilincinde varlığını devam ettirir hatta Akdeniz’in ötesine Britanya adalarına kadar ulaşır. Akdeniz adalarında bulunan kült merkezleri vardır, zamanla denizcilerin koruyucusu liman kentlerinin tanrıçası “kozmik anne” olarak bir zeytin uygarlığı olan Romanın kalbindeki tanrıçaya dönüşmüştür. Baharın başında kutlanan “İsis Navigium” (İsis’in Gemisi) Festivali en önemli halk festivallerinden biri olur.

Mısır’ın kadim tahıl-keten ve “Karanlıktan Kurtuluş” tanrıçası Akdeniz’in zeytini yaratan ”Yeni Günün Hanımı” ışık-şifa tanrıçasına evirilmiştir.

---

Kozmik Anneden Kutsal Meryem'e

Geç dönem İsis ritüellerinde kullanılan zeytinyağı erken dönem Hristiyan ritüellerinde de kullanılıyordu. Dönem halklarının bilincinde İsis kültü İsa inancının en güçlü rakibiydi.

Tarihsel süreçte halkın bilincindeki tanrıça inancının Hristiyanlığın "Kutsal Meryem" inancına evirildiğine dair spekülasyonlar çoktur. Meryem İsis’in kopyasıdır demek aşırı indirgemeci bir yargıdır fakat Akdeniz halklarının İsis bilinci Meryem inancı için güçlü bir kültürel zemin oluşturmuş görünmektedir.

Hristiyan ressamların tablo ve duvar resimlerinde aynı İsis ve oğlu Horus'un heykeline benzer Meryem ve çocuk İsa tasvirleri yapmaları Roma egemenliğindeki coğrafyadan doğan tek tanrılı Hristiyan inancındaki İsis kalıntılarının ikonografik kalıntısı gibidir. Antropologlar ve psikanalistler “Çocuğunu Kucağında Tutan Anne” figürünün insan belleğinde var olan kültürler arası bir arketip olduğu görüşündeler.

Kaynakça:

1. Kötülüğün Tarihi, 1. Kitap/Antikiteden İlkel Hıristiyanlığa Kötülük Algıları; Jeffrey Burton Russell, 1977, Çeviren: Nuri Plümer, Kabalcı Yayınevi, 1999.

   
   

2. Antik Yunan’da Kadın Betimlemeleri ve Kadının Sosyal Statüsü; Laleş Uslu, Doktora Tezi, Arkeoloji Anabilim Dalı, Doç. Dr. Nurettin Koçhan, 2018.

   
   

3. Geçmişten Günümüze Zeytin ve Zeytinyağı, Dünya-Akdeniz-Türkiye, Aytaç Eryılmaz, Ocak 2020.

   
   

4. Göğün Kraliçesi İsis’in Geri Dönüşü: Hristiyanlıkta Meryem Ana Tapınması; Kürşat Haldun Akalın, İLTED, Erzurum 2016/1, sayı: 45, ss. 81-107

   
   

5. Mitoloji ve İkonografi; Bedrettin Cömert, De Ki Basım Yayım Ltd. Şti., 2010.

   
   

6. Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi 2: Gotama Budha’dan Hıristiyanlığın Doğuşuna; Mircia Eliade, Çeviren: Ali Berktay, Kabalcı Yayınları, 2016.

   
   

7. https://collections.mfa.org/objects/147502.

   
   

8. https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/isis-egyptian-goddess-worship-spread-egypt-england.