Zeytinyağlı Soğuk Sabun Yapımı
- Uğur Saraçoğlu
- 7 Tem 2025
- 4 dakikada okunur
Güncelleme tarihi: 5 gün önce
Evde sabun yapmak kulağa biraz “kimya deneyi” gibi gelebilir. Aslında doğru: sabun, en temel kimyasal süreçlerden biri olan sabunlaşma (saponifikasyon) reaksiyonu ile ortaya çıkar. Ama işin güzel yanı şu ki, bu süreci doğal malzemelerle, özellikle de zeytinyağıyla, evde güvenle uygulayabilirsiniz. Sonuç: Hem cildinize dost hem de çevreye saygılı, tamamen doğal bir temizlik ürünü.
Soğuk Sabun Nedir?
Sabunlaşma reaksiyonu en temel kimyasal reaksiyonlardan biridir, asit ile baz tepkimeye girer, tepkime tuz oluşumu ile sonlanır.
Bu reaksiyon sıradan doğal malzemelerle bile başlatılabilir. Örneğin sıvı yağ ve küllü su karıştırıldığında kendiliğinden sabunumsu bir bulamaç ortaya çıkar. Odun külü doğal bir kostik kaynağıdır.
Asit kaynağı yağ (bitkisel ya da hayvansal), baz kaynağı ise kostiktir (sodyum hidroksit, NaOH).
Zeytinyağında birden fazla yağ asidi bulunur; en çok oleik asit içerir.
Soğuk sabun yapım yöntemi (cold process) ile sıcak sabun yapım yöntemi (hot process) arasındaki temel fark, sabunlaşma (saponifikasyon) sürecinin gerçekleştiği ısı ve sürenin kontrol biçimidir.
Her iki yöntemde de yağlar ve kostik tepkimeye girer; ancak süreç ayrıntıları ve ortaya çıkan sabunun karakteristiği farklıdır.
Soğuk yöntemde süreç oda sıcaklığında gerçekleştirilir. Kalıba dökülen bulamaçtaki sabunlaşma reaksiyonu yavaş bir şekilde devam eder.
Kalıplama sonrası sabun katılaşır, ardından 4–6 haftalık bir olgunlaşma sürecine girer. Bu süre boyunca sabun henüz kullanıma hazır değildir. Olgunlaşma sürecinde sabun kurur (içindeki su buharlaşır), pH’ı düşer ve dengeli, güvenle kullanılabilir bir hâle gelir.
Natürel sızma zeytinyağında bulunan besleyici doğal fito-kimyasalların (polifenoller, E vitamini, squalen vb.) bozunma oranı, sıcak yöntemle karşılaştırıldığında çok daha düşüktür.
Soğuk Yöntemin Avantajları
Zeytinyağından gelen besleyici yağlar ve uçucu yağlar ısıya maruz kalmadığı için özelliklerini korurlar. Parfümsüz veya doğal esanslı üretim için idealdir.
Esans vermek için eklenen lavanta, defne, biberiye gibi uçucu yağlar düşük sıcaklıkta işlendiği için bozulmadan sabuna entegre olur.
Zeytinyağındaki polifenoller, E vitamini ve squalen daha az bozunur; bu fito-kimyasalların cilde geçiş potansiyelini artırır.
Nemlendirici ve antioksidan özellikli kozmetik yağların (kenevir yağı vb) eklenmesi için uygundur.
Renk ve doku kontrolü daha hassastır; dekoratif sabunlar üretilebilir.
Doğal boyalarla renklendirme imkânı vardır.
Soğuk Yöntemin Dezavantajları
Uzun bekleme süresi gerektirir.
Sabunlaşma süreci kontrol edilemez, doğal olarak devam ederek kendiliğinden sonlanır.
Soğuk Sabun Nasıl Yapılır?
Güvenlik Önlemleri
Sabun yapımı doğal bir süreçtir ama kullanılan kostik (NaOH) tahriş edici bir kimyasaldır. Bu yüzden:
Latex eldiven, koruyucu gözlük ve maske kullanın.
Uzun kollu kıyafet giyin.
İyi havalandırılan bir ortamda çalışın.
Kostik ve su karışımı sırasında tahriş edici gazlar açığa çıkar; bu işlem açık havada yapın.
Kapalı ortamda çalışacaksanız uygulama aspiratör altında çalışın.
Kullandığınız kap, blender ve kaşıkları sadece sabun yapımında kullanın.
Unutmayın: Kostiği her zaman suya ekleyin, asla suyu kostiğe dökmeyin.
Zeytinyağlı Sabun Yapmadan Önce
Malzeme listesinde verilen gramajlara sadık kalmak çok önemlidir.
Her yağın kendine özgü sabunlaşma katsayısı vardır.
Zeytinyağının sabunlaşma katsayısı: 0,1345–0,136 g NaOH/g yağ.
1000 g zeytinyağı için gerekli NaOH miktarı:
Hesaplanan değer: 135 g NaOH
%5 superfat ile: 128,25 g NaOH
Superfat: Sabunda kostik miktarını bilinçli olarak azaltıp bir miktar serbest yağ bırakma yöntemidir. Bu sayede sabunun kurutucu etkisi azalır ve daha yumuşak bir his bırakır.
%5 superfat idealdir.
%10’un üzerinde temizleme gücü azalır, yağlı his bırakır.
%3’ün altında ise sabun sertleşir ve kurutucu olur.
Su oranı da doğru ayarlanmalıdır; aksi hâlde sabun küflenebilir.
Malzemeler ve Ekipman
Yaklaşık 1 kg zeytinyağlı soğuk sabun için:
700 g zeytinyağı
90 g sodyum hidroksit (NaOH)
230 g içme suyu
İsteğe bağlı: 10 g uçucu yağ (lavanta, defne, biberiye vb.), kurutulmuş bitki parçaları, doğal boyalar
Ekipman:
Hassas terazi
Blender veya tahta kaşık
Eldiven, gözlük, maske
Sabun kalıbı (silikon veya yağlı kağıt kaplı kap)
Yapım Aşamaları
Kostik Çözeltisi Hazırlama
Suyu kaba alın, kostiği azar azar ekleyin; kostik daima suya eklenmelidir, tam tersi yapılmamalıdır.
Karışım ısınacak ve buhar çıkacaktır. Soğumasını bekleyin.
Yağ ile Karıştırma
Blenderı zeytinyağının içine daldırın.
Kostik-su karışımını azar azar eklerken blender ile karıştırın.
Boza/puding kıvamına geldiğinde işlem tamamdır.
Eklemeler
İstediğiniz uçucu yağları veya bitkileri ekleyin.
Kalıba Dökme
Karışımı kalıba alın.
Silikon kalıp, tek kullanımlık plastik veya yağlı kâğıt kaplı ahşap kalıp kullanılabilir.
Oda sıcaklığında 24–48 saat bekletin.
Olgunlaşma Süreci (Kurutma)
Sabun dilimlenip kurumaya bırakılmalıdır.
Nem oranına göre en az 1–2 ay bekletildikten sonra kullanıma hazır olur.
Ara sıra sabunları çevirerek kuruma durumu kontrol edilir.
Sadece zeytinyağıyla yapılan sabunun kaygan bir his bırakması normaldir.
Üretim Sırasında Kullanılabilecek Diğer Malzemeler
Zeytinyağı Dışındaki diğer Bitkisel Yağlar; sabunun sertliği, köpüğü ve temizleme gücünde değişiklikler yapmak için kullanılabilirler. Hindistan cevizi, shea, kakao ya da palm yağı gibi kısmen katı kıvamda olan yağlar ya da hint yağı, ay çiçek yağı gibi sıvı yağlar kullanılabilir. Her yağın kendine özgü sabunlaşma değeri olduğu için sabun hesaplayıcıları ile doğru gramajların saptanması önemlidir.
Eterik (Esansiyel) Uçucu Bitkisel Sıvı Yağ; lavanta, nane, portakal ve sedir ağacı gibi damıtma yöntemiyle elde edilmiş yağlar esans vermek amacıyla az miktarda eklenebilir. Fazla eklenmesi alerjik reaksiyona neden olabilir.
Kil Boya; beyaz, pembe ve yeşil tonlarında renk ceren cilt dostu killer kullanılabilir. Miktarı toplam yağın % 5 ini geçmemelidir.
Bal; nem tutucudur, şeker içeriği sayesinde köpüğü artırır, sabuna hafif altınımsı renk verir, miktarı toplam yağın %3 ünü geçmemelidir. Sütle birlikte kullanılacaksa miktarı yarıya indirilmelidir.
Süt veya Süt Ürünleri; daha fazla yumuşaklık (krem hissi) ve krem-bej açık renk vermek için suya karıştırılabilir. İçerdiği yağ ve proteinler ciltte ipeksi nemli bir his bırakır, saf sabuna göre daha köpüklenen bir ürün ortaya çıkar. Kullanımı sırasında ısı kontrolü çok dikkatli bir şekilde yapılmalıdır. En güvenilir yöntem tarifteki suyun yarısı kadar sütü küpler halinde dondurarak kullanmaktır. Kostik yavaş yavaş donmuş küplerin üzerine dökülür.
Süt yerine yoğurt krema ya da kefir gibi bir süt ürünü kullanılacaksa ekleme karıştırma aşamasında yapılır.
Tussah İpeği (yaban ipeği, vahşi ipek, hayvan dostu ipek); bu ipeğin lifleri sabunun yapısına yumuşak ipeksi bir kayganlık hissi kazandırır. Kostiğin içine birkaç tel kesilip ufalanmış ipek lifi eklenir ve kostik süzgeçten geçirilir. Kostik ipek proteinlerini (fibroin ve serisin; iplikleri birbirine yapıştıran zamklama proteini) hidrolize ederek ayrıştırır. Bu proteinler daha sonraki sabunlaşma sürecinde sabuna karışır. Sabuna ipeksi bir parlaklık kazandırır, kremamsı bir köpük oluşturur ve ciltte daha pürüzsüz bir his bırakır.
Sonuç
Soğuk yöntemle sabun yapmak biraz sabır ister ama sonuç buna değer. Ortaya çıkan sabun, yalnızca temizleyici değil, aynı zamanda cildi besleyen ve çevreye zarar vermeyen bir üründür. Üstelik kendi ellerinizle yaptığınız için sabununuz benzersizdir.