Soğuk Döküm Yöntemi ile Evde Zeytinyağı Sabunu Yapım Tarifi
- Uğur Saraçoğlu
- 4 Mar
- 6 dakikada okunur
Güncelleme tarihi: 6 Mar
Evde sabun yapmak kulağa biraz “Kimya Deneyi” gibi gelebilir. Aslında doğru; sabun, en temel kimyasal süreçlerden biri olan "Sabunlaşma (Saponifikasyon) Reaksiyonu" ile ortaya çıkar. Ama işin güzel yanı şu ki, bu süreci -başka yağlarla karıştırmadan- sadece zeytinyağı kullanarak, evde güvenle gerçekleştirebilirsiniz.
Sonuç; hem cildinize dost hem de çevreye duyarlı, işlevsel ve kaliteli bir temizlik ürünü.
Sabun Kimyasına Giriş
Sabunlaşma/Saponifikasyon kimyasal bir tepkimedir.
Tepkime sonlandığında sabun ve gliserin ortaya çıkar.
Zeytinyağındaki trigliseritlerin yapısını oluşturan ana bileşenlerden biri oleik asittir. Trigliseritler, üç oleik asit (veya başka yağ asitleri) molekülünün bir gliserol molekülü ile birleşmesiyle oluşur, kimyasal tepkimenin ana şeması şu şekildedir:
Trigliserit + NaOH → sabun + Gliserol (Gliserin)
Yağ Asidi (oleik asit) + NaOH → sabun
Sabunlaşma Katsayısı
Her yağın kendine özgü sabunlaşma katsayısı vardır.
Zeytinyağının sabunlaşma katsayısı: 0.1353 g NaOH/gram yağ.
Bu formül ihtiyacınız olan Sodyum Hidroksit (kostik) miktarını saptamak için kullanılır.
Örneğin;
1000 gram zeytinyağı için gerekli NaOH miktarı; 0.1353 × 1000: 135,3 gram NaOH
Süper Fat Nedir
Sabunda kostik miktarını bilinçli olarak azaltıp elde edilen sabunda bir miktar serbest/sabunlaşmamış trigliserit ve Yağ asidi bırakma uygulamasıdır.
Sabunlaşmadan kalan bu yağlara "Süper Fat" denir.
Amaç sabunun kurutucu etkisini azaltmak ve ciltte daha yumuşak bir his bırakan bir sabun elde etmektir.
Sadece zeytinyağı kullanarak yapacağınız sabunlarda bu yönteme çok da ihtiyaç duyulmaz. Bununla birlikte sabun yapımında ustalaştıkça superfat denemeleri yapabilirsiniz.
Zeytinyağı Sabunu üretiminde Süper Fat uygulaması yapılması gerekli değildir. Uygulamanın sabunda bıraktığı tepkimeye girmemiş yağlar zamanla bozulabilir ve sabunun kalitesini düşürebilir. Süper Fat uygulanmış bir zeytinyağı sabunu 6 ay içinde tüketilmelidir.
Örnek Süperfat Hesaplama
% 5 superfat idealdir.
% 5’in üzerindeki oranlarda sabunun temizleme gücü azalır, reaksiyona girmemiş zeytinyağı kullanım sırasında ciltte fazla yağlı bir his bırakır.
Güvenlik Önlemleri
Katı zeytinyağı sabunu yapımında kullanılan baz kaynağı (NaOH, kostik) cildiniz için tahriş edici bir kimyasaldır, kullanımı dikkat ve özen ister.
Aşağıdaki önlemleri almak çok önemlidir;
Latex eldiven, koruyucu gözlük ve yüz maskesi ve plastik önlük kullanın.
Uzun kollu kıyafet, uzun pantolon ve lastik ya da gerçek deri ayakkabı giyin.
Kostik ve suyun karıştırılması basamağında tahriş edici gazlar açığa çıkar, bu gaz solunum yollarınızı tahriş edebilir. Bu basamak açık havada yapılmalıdır. Kapalı ortamda çalışacaksanız uygulamayı muhakkak kuvvetli bir aspiratör altında gerçekleştirin.
Yanınızda size yardımcı olacak bir kişi bulundurun.
Kullandığınız kap, blender ve kaşıklar çelik, plastik ya da ahşap olmalıdır. Üretim bittikten sonra malzemeleri iyice durulama yapıp temizleyin.
✔ Kostiği her zaman suya azar azar ekleyin
✔ Suyu asla kostiğin üzerine dökmeyin
✔ Sıcak su kullanmayın.
Ölçme ve Hesaplama
Malzeme listesinde verilen gramajlara sadık kalmak çok önemlidir.
Ölçümler her zaman "gram" üzerinden yapılmalıdır, örneğin 1 litre yağ 1000 g ağırlığında değildir.
Saf su oranı doğru ayarlanmalıdır; aksi hâlde sabun küflenebilir.
Zeytinyağınızı tedarik ederken asitlik değerini sorgulayın. Zeytinyağınızın asitlik derecesini bilmeniz yağ ile kostiği karıştırma süresini önceden tahmin etmenize yarar. Yağın asitlik derecesi ne kadar düşükse sabunun uygun kıvama gelme süresi o kadar uzar.
Saf su oranı doğru ayarlanmalıdır; aksi hâlde sabun küflenebilir.
Ekipman Seçimi ve Hazırlığı
Karıştırma için kostik ile reaksiyona giren alüminyum ya da bakır kap kullanılmaz, bu tür malzemeler kostik ile reaksiyona girerler ve ideal bir sabun elde edememenize neden olur.
Boza kıvamına ulaşma süresi her zaman önceden kestirilemeyebilir, uzun süreli karıştırmada el blenderinız ısınıp kendini durduracağı için yedek bir blender bulundurmanız ya da karıştırmayı paslanmaz çelik kabı olan bir yoğurma makinası ile yapmanız iyi olur.
İlk denemelerinizde düşük miktarlarda gramajlarla işe koyulmak daha mantıklıdır çünkü başarısız denemeleriniz olabilir, ama deneyiminiz arttıkça başarı ile tamamlanan girişim oranınız artacaktır.
Ekipman
Hassas terazi (±1-5 gr hata aralığı).
Termometre.
Paslanmaz çelik kabı olan yoğurma makinası ya da el Blenderi (2 adet).
Ağzı geniş ve yuvarlak cam, plastik veya çelik kap.
Eldiven, gözlük, maske, plastik önlük.
Sabun kalıbı (silikon ya da ahşap).
Sabun kesme bıçağı.
Malzemeler
500 gram zeytinyağı.
70 gram Sodyum Hidroksit.; yukarıda bahsedilen sabunlaşma katsayısı hesabına göre bulunan değerden yaklaşık 2,5 gr daha fazla çünkü tüm zeytinyağının sabunlaşmasını garanti etmek istiyoruz.
125 gram saf su (akaryakıt istasyonundan tedarik edilebilir).
Yapım Aşamaları
Kostik Çözeltisinin Hazırlanması
Oda ısısındaki saf suyu kaba dökün, kostiği azar azar ve yavaş bir şekilde ekleyin; kostik daima suya eklenmelidir, tam tersi yapılmamalıdır.
Su ile tepkimeye giren kostik gaz ortaya çıkacaktır, solumamaya dikkat edin.
Kostik kaşıkla karıştırılarak tamamen çözündüğü anlaşıldığında çözeltinin ısısı yükselir. Hazırladığınız çözeltinin soğumasını/oda ısısına gelmesini bekleyin.
Termometre ile çözeltinin oda ısısına gelip gelmediğini kontrol edin.
Yağ ile Kostik Çözeltisinin Karıştırılması
Zeytinyağınızı çelik hamur kabınıza dökün, el blenderi kullanacaksanız blenderi zeytinyağının içine daldırın.
Çırpıcıyı çalıştırın, kostikli suyu azar azar yavaş bir şekilde eklemeye başlayın. El blenderi kullanacaksanız yardımcınız kostiği dökerken siz blender ile yağ ve kostik çözeltisini karıştırmaya başlayın.
Boza kıvamına ulaşıncaya kadar karıştırmaya devam edin.
Yüksek asitli yağ daha çabuk düşük asitli yağ daha geç boza kıvamına ulaşacaktır.
Kalıba almak için ideal kıvama ulaşmak yağın asit derecesine göre yarım saat hatta daha da uzun sürebilir.
Karışım yoğun ama akıcı bir boza kıvamına geldiğinde işlem tamamdır, patates püresi kıvamına gelmemesine özen göstermelisiniz.
Kalıba Dökme
Boza kıvamındaki karışımı daha fazla sertleşmeden kalıba alın. Bu aşamada eldivenlerinizi çıkarmayın.
Silikon sabun kalıpları yada tek kullanımlık plastik kalıplar kullanılabilir.
Sabunu kalıpta oda sıcaklığında en az 1 gün bekletin.
1 gün sonra sabununuzun sertleşip sertleşmediğini parmağınızla kontrol edin, eldiven kullanmayı unutmayın, sertleşme gerçekleşmemişse 1 gün daha bekleyin.
Düşük asitli yağlardan yapılan bir sabunun sertleşmesi 3 gün sürebilir, her gün sertliğini kontrol ederek süreci kontrol edin.
Dilimleme ve Olgunlaştırma (Kurutma Süreci; Kürlenme Periyodu)
Kalıptan çıkarılan sabunda (gerekiyorsa dilimlenir) kürlenme priyodu adı verilen bir olgunlaşma süreci başlar; su buharlaşır, sabun kristalleşir, pH bir miktar daha düşer.
Bu süreç açık havada gerçekleştirilmez; serin direkt güneş görmeyen hava giriş çıkışının olduğu bir ortamda gerçekleştirilir.
Kuruma süresi ortamın nem oranına, havalanma durumuna ve mevsime bağlı olarak en az 1 bazen 2 ayı bulabilir. ideali minimum 3 ay beklemektir.
Ara sıra sabunları çevirerek kuruma durumu kontrol edilir.
Bu süreçte sabun su kaybederek kuruyup sertelecek ve bir süre daha -çok az da olsa- sabunlaşma reaksiyonu devam edecektir.
Sonuç
Sadece zeytinyağıyla yapılan bir sabunun kaygan bir his bırakması normaldir.
Soğuk yöntemle sabun yapmak biraz sabır ve emek ister, zamanla kazandığınız tecrübenin getirdiği başarılı sonuçlar buna değer.
Ortaya çıkan sabun, yalnızca temizleyici ve arındırıcı değil, aynı zamanda cildi besleyen ve çevreye zarar vermeyen bir üründür. Üstelik kendi ellerinizle yaptığınız için sabununuz benzersizdir.
Sabuna renk, desen ve esans vermek için eklemek istediğiniz malzemeler (lavanta, defne, biberiye gibi uçucu yağlar, kurutulmuş çiçek/yaprak parçaları, gıda boyası vb.) olabilir. Bu konuda aceleci olmayın, bu eklemeleri tecrübe kazandığınıza inandığınız zaman deneyin.
Üretim Sırasında Kullanılabilecek Diğer Malzeme ve Eklemeler
Eklemelerin hangi aşamada yapılacağı, formülün nasıl hesaplanacağı ekleyeceğiniz ürünün ne olduğuna ve özelliklerine göre değişir, tek bir spesifik bir tarif yoktur. Net ortamında olası seçenek ve kullanım ayrıntılarına ulaşabilirsiniz.
Zeytinyağı Dışındaki Diğer Bitkisel Yağlar; sabunun sertliği, köpüğü ve temizleme gücünde değişiklikler yapmak için kullanılabilirler. Hindistan cevizi, shea, kakao ya da palm yağı gibi kısmen katı kıvamda olan yağlar ya da hint yağı, ay çiçek yağı gibi sıvı yağlar kullanılabilir. Her yağın kendine özgü sabunlaşma değeri olduğu için sabun hesaplayıcıları ile doğru gramajların saptanması önemlidir.
Eterik (Esansiyel) Uçucu Bitkisel Sıvı Yağ; lavanta, nane, portakal ve sedir ağacı gibi damıtma yöntemiyle elde edilmiş bitkisel yağlar esans vermek amacıyla az miktarda eklenebilir. Fazla eklenmesi alerjik reaksiyona neden olabilir.
Kil Boya; beyaz, pembe ve yeşil tonlarında renk ceren cilt dostu killer kullanılabilir. Miktarı toplam yağın % 5 ini geçmemesi önerilir.
Bal; nem tutucudur, şeker içeriği sayesinde köpüğü artırır, sabuna hafif altınımsı renk verir, miktarı toplam yağın %3 ünü geçmemesi önerilir. Sütle birlikte kullanılacaksa miktarı yarıya indirilmelidir.
Süt veya Süt Ürünleri; daha fazla yumuşaklık (krem hissi) ve krem-bej açık renk vermek için suya karıştırılabilir. Keçi ve eşek sütü eklenen ürünler mevcuttur. İçerdiği yağ ve proteinler ciltte ipeksi nemli bir his bırakır, saf sabuna göre daha köpüklenen bir ürün ortaya çıkar. Kullanımı sırasında ısı kontrolü çok dikkatli bir şekilde yapılmalıdır. En güvenilir yöntem tarifteki suyun yarısı kadar sütü küpler halinde dondurarak kullanmaktır. Kostik yavaş yavaş donmuş küplerin üzerine dökülür.
Süt yerine yoğurt krema ya da kefir gibi bir süt ürünü kullanılacaksa ekleme karıştırma aşamasında yapılır.
Tussah İpeği; yaban ipeği, vahşi ipek yada hayvan dostu ipek olarak da adlandırılır. İpeğin lifleri sabunun yapısına yumuşak ipeksi bir kayganlık hissi kazandırır. Kostiğin içine birkaç tel kesilip ufalanmış ipek lifi eklenir ve kostik süzgeçten geçirilir. Kostik ipek proteinlerini (fibroin ve serisin; iplikleri birbirine yapıştıran zamklama proteini) hidrolize ederek ayrıştırır. Bu proteinler daha sonraki sabunlaşma sürecinde sabuna karışır. Sabuna ipeksi bir parlaklık kazandırır, kremamsı bir köpük oluşturur ve ciltte daha pürüzsüz bir his bırakır.
Çiçek/Zeytin Yaprağı gibi bitkisel eklemeler yapılmadan önce tam bir kurutma yapılmalıdır. Bu kurutma yapılmazsa içeriğindeki su sabunlaşma reaksiyonunu olumsuz etkileyebilir.
Ozon (O3); mikrop öldürücü (dezenfektan) özelliği nedeniyle kullanılır. Ozonlanmış yağ (sıklıkla zeytinyağı) eklemesi yapılır. Akne ve egzama gibi cilt problemleri olan kişilere önerilen sabun formülasyonlarında bulunur. Tahrişe neden olabileceği için düşük konsantrasyonlarda kullanılır. Ozonlanmış yağın stabilitesi sınırlıdır, raf ömrü kısadır.
Kaynakça:
Yorumlar