Soğuk Döküm Zeytinyağı Sabunu Nedir?

Uğur Saraçoğlu
4 Mar
3 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 7 Mar

Sabunlaşma Reaksiyonu

Sabunlaşma reaksiyonu en temel kimyasal reaksiyonlardan biridir; asit ile baz tepkimeye girer, tepkime tuz oluşumu ile sonlanır.

Asit kaynağı Yağ (bitkisel ya da hayvansal), baz kaynağı ise Sodyum Hidroksit (NaOH) veya Potasyum Hidroksit (KOH) dir.

Sodyum Hidroksit (NaOH) den katı Potasyum Hidroksit (KOH) den sıvı sabun elde edilir.

Zeytinyağında birden fazla yağ asidi bulunur; en çok oleik asit içerir, tepkimenin ana yağ asididir.

Sodyum Hidroksit tuzdan elde edilen pH ı yüksek (bazik) bir kimyasaldır.

Reaksiyon tamamlandığında ortaya sabun ve gliserin ortaya çıkmıştır.

"Kostik" kelimesi bir nitelik sıfatıdır; "Aşındırıcı" demektir. Cilde temas ederse kimyasal yanığa neden olur. Ülkemizde Sodyum Hidroksit halk dilinde "Kostik" olarak isimlendirilmiştir.

Sabunlaşma reaksiyonu sıradan doğal malzemelerle bile başlatılabilir. Örneğin sıvı yağ ve küllü su karıştırıldığında kendiliğinden sabunumsu bir bulamaç/eriyik ortaya çıkar ama elde ettiğiniz çıktı bizim anladığımız anlamda bir "sabun" değildir.

Odun külü (özellikle de meşe külü) doğal bir kostik kaynağıdır fakat kül suyundaki kostik saf değildir, üstelik hem sodyum hem de potasyum hidroksit içerir, bu nedenle -ister sert ister sıvı olsun- gerçek bir sabun yapmak için şart olan hatasız bir dozaj hesabı yapmak mümkün değildir.

Dijital platformlarda küllü su ile yapıldığı iddia edilen "Doğal Sabun" tarifleri gerçeği yansıtmaz. Kül suyundan doğal sabun elde ettiğini iddia etmek sahtekarlıktır.

Soğuk Döküm ya da Soğuk Sabun Yapım Yöntemi

Soğuk Sabun yapma yöntemi (Cold Process ya da Soğuk Döküm) ile Sıcak Sabun yapma yöntemi (Hot Process, Sıcak Döküm, Kaynatma Sabun) arasındaki temel fark, sabunlaşma (saponifikasyon) sürecinin gerçekleştiği ısı ve saponifikasyon süresinin kontrol biçimi ile bağlantılıdır.

Her iki yöntemde de yağlar ve kostik tepkimeye girer; ancak sürecin ayrıntıları ve ortaya çıkan sabunun özellikleri farklıdır.

Soğuk yöntemde süreç oda sıcaklığında gerçekleştirilir. Elde edilen boza kıvamındaki bulamaçta başlatılan sabunlaşma reaksiyonu kalıba döküldükten sonra da yavaş bir şekilde devam eder, bir başka deyişle yağ ve kostik karıştırıldığına hızla başlayan saponifikasyon tepkimesi boza kıvamına ulaştığında hala tamamlanmamıştır.

Kalıplama sonrası sabun katılaşma sürecine girer, tam katılaşma sabunlaşma reaksiyonunun bittiğinin göstergesidir.

Ev ortamında saponifikasyon reaksiyonunun kontrol edilmesi ya da müdahale edilerek sürecin gidişatına etki etmek neredeyse mümkün değildir; yaklaşık 1 ila 3 gün sürebilir.

Sabun katılaştıktan sonra en az 4 – 6 haftalık bir "olgunlaşma sürecine" girer. Bu süre boyunca sabun henüz kullanıma hazır değildir, reaksiyon sonucunda ortaya çıkan su henüz tamamen buharlaşmamıştır.

Olgunlaşma sürecinde sabun kurur (içindeki su buharlaşır), dengeli, güvenle kullanılabilir bir hâle dönüşür.

Zeytinyağında bulunan besleyici doğal fitokimyasalların (polifenoller, E vitamini, squalen vb.) bozunma oranı, sıcak yöntemle karşılaştırıldığında daha düşüktür, sabunlaşmanın oda ısısında gerçekleşmesi bu moleküllerin bozunmasını yavaşlatır.

Soğuk Yöntemin Avantajları

Parfümsüz veya doğal sabun kokulu üretim için idealdir.
Gliserin içeriği zengindir. Zeytinyağında bulunan trigliseritlerin çoğu Sodyum Oleata dönüşür, bu nedenle yumuşak ve nemlendiricidir.
Sadece esans vermek için çok az miktarlarda eklenen lavanta, defne, biberiye gibi uçucu yağlar ya da esanslar bozulmadan sabuna entegre olur.
İstendiğinde nemlendirici ve antioksidan özellikli kozmetik ya da tıbbi aromatik yağların eklenmesi için uygundur.
Zeytinyağındaki polifenoller alkali ortamda bozunuma uğrar ama E vitamini gibi tokoferoller ile squalen molekülü sabunlaşmadığı için daha az bozunuma uğrar, bu fito-kimyasalların cilde geçiş potansiyeli sıcak döküm sabunla karşılaştırıldığında daha yüksektir..
Renk ve doku kontrolü daha kolaydır; dekoratif sabunlar üretilebilir.
Doğal boyalarla renklendirme imkânı vardır.

Soğuk Yöntemin Dezavantajları

Uzun bekleme süresi gerektirir.
Hassas tartı ile ayrıntılı hesaplamalar yapmak şarttır.
Tecrübe ister, ilk denemelerinizde başarısız olabilirsiniz, iyi kalitede bir sabun ustası olmak için defalarca deneme yapmak zorunda kalabilirsiniz.
Sabunlaşma sürecini kontrol edilmesi neredeyse mümkün değildir, sabunlaşma reaksiyonu doğal olarak devam eder ve kendiliğinden sonlanır.
Elde edilen sabun sıcak günlerde güneşe maruz kalırsa kendiliğinden erir. Bu nedenle serin güneş görmeyen ve havalanan bir ortamda saklanmalıdır.

Soğuk Döküm Yönteminde Zeytinyağının Kalitesi Sabunun Kalitesine Nasıl Etki Eder?

"Natürel Sızma" kalitesinde bir zeytinyağı (asit değeri 0,8 in altında) kullanılırsa maliyeti yüksek ama daha kaliteli ve işlevsel bir sabun elde edilir, çünkü;
- Bir miktar daha yüksek miktarda gliserin ortaya çıkar.
- Yüksek polifenol içeriği nedeni ile bozunuma uğramamış polifenol miktarı biraz daha yüksek olacaktır (Yüksek asitli yağlarda polifenol miktarı daha düşüktür).
Natürel birinci kalitesindeki zeytinyağındaki serbest yağ asidi miktarı arttığı için ondan elde edilen sabundaki Gliserin/Sabun oranı Natürel Sızmadan elde edilenden bir miktar daha düşüktür.
Bununla birlikte maliyeti azaltmak için uygulamanın "Naturel Birinci" kalitesinde (asit değeri 0,8 in üstünde) zeytinyağı ile yapılması önerilir ki bu sabunun da kalite ve işlevi "Natürel Sızma" dan elde edilene yakındır.
Her iki yağdan elde edilen çıktının içindeki sabun miktarı neredeyse aynıdır, temizleme kapasiteleri ve sertlikleri de çok benzerdir.