Sabun Kültürü Geçmişi I - Neolitik Devirlerden Roma İmparatorluğu'na
- Uğur Saraçoğlu
- 12 Şub
- 8 dakikada okunur
Güncelleme tarihi: 6 gün önce
Giriş
Tarih öncesi devirlerde insanlığın vücut temizliği için kullandığı uygulamaların neler olduğu ve vücut temizliği alışkanlıklarının olup olmadığı ile ilgili arkeolojik veri çok azdır. Arkeolojik bir bulgu olarak yunakların (çamaşır yıkanan ya da yıkanılan yer) varlığı bilinmekle birlikte, o dönem insanının, bizim anladığımız anlamda bir "fiziksel temizlik" bilincinin olup olmadığı da ya da hangi bilinçle temizlendiği ile ilgili yorum yapmak mümkün değildir.
Kimya tarihçisi Seth Rasmussen, kadim dönemlerden bir sabun kalıntısı bulmanın mümkün olmadığını söylüyor; çünkü sabun bozulan bir nesnedir, bu nedenle kimyasal tarihleme yapılamaz.
Neolitik Çağ
Yerleşik yaşam kültürünün başladığı Neolitik Çağ boyunca, toplumsal organizasyon ve kent devletlerin ortaya çıkmasıyla birlikte tanrı ve tanrıçalar için tapınaklar inşa edilmeye başlandı. Tanrılar için uygulanan tapınma ritüelleri, hem ruhsal hem de fiziksel anlamda, temizlik kültürünü ve temizlik bilincini ortaya çıkaracak ilk unsurlar oldular.
Temizlenme Bilinci, bu tapınaklara girmeden önce ya da ritüele hazırlık aşamasında, öncelikle fiziksel değil ruhsal arınma niyetiyle yapılan uygulamalar ile ortaya çıkacaktır. Dönem insanının ruhsal kirlerinden arınmak için su ile yıkanmış, temiz giysiler giyinmiş, güzel kokular sürünmüş ardından tapınaklarında ritüellerini gerçekleştirmiş olduğu düşünülüyor. Bu yargı, arkeoloji kazılarında ortaya çıkarılan bulgulara dayanmaktadır; örneğin Batı Anadolu ve Yunanistan ana karasında yapılan birçok arkeolojik kazıda, tapınak girişlerinde su yoluyla arındırma amacıyla kullanılan kap/kurna/kase gibi gereçler ortaya çıkarılmıştır. Ek olarak, tapınaklar sıklıkla kutsal kabul edilen su kaynaklarının kenarlarına inşa edilmişlerdir.
Tapınma ile ilişkili "temizlenme" bilincinin fiziksel olmaktan öte ruhsal olduğu düşünülüyor. Temizlenme alışkanlıkları, önce kent soylu varsıllar arasında yaygınlaşmış olmalı çünkü sıradan halkın her gün tapınağa girme ayrıcalığı yoktu. İbadet öncesi temizlenme davranışı günümüzde de devam eden bir kültürdür.
İnsanlık geçmişinde, sabunumsu eriyiklerin keşfinden önce eşyaları sonra bedeni temizlemek için en çok kullanılan karışım su ve kül karışımıydı, ek olarak kil, kum, süt ile göl ve su kaynaklarındaki doğal soda ile kükürdün kullanıldığı da biliniyor.
Kadim temizleyicilerin temel bileşenleri şunlardı;
İçinde köpürme özelliği olan moleküller barındıran bitkiler.
Tekstil boyama ve temizlenmesi için hayvan safrası.
Kum.
Odun.
Bitki külü.
Sabunumsu Eriyiklerin Keşfi
Kimyasal bir tepkime olan "Sabunlaşma Reaksiyonu", doğal ortamda yağ, kül ve suyun bir araya gelmesi ile kendiliğinden başlayabilir ama bu üçünün kabaca karıştırılması sabunun kendiliğinden oluşması için yeterli değildir. Bu karışımın, belli bir sırayla doğru ölçülerde yapılması şarttır, bizim anladığımız anlamdaki temel bir sabun yapımı zanaatkar bir ustalık ve uzmanlaşma gerektirir. Bu açıdan bakıldığında modern zamanların sabunu ile antik zamanlarda üretilen sabunumsu eriyiklerin aynı şey olduğu söylenemez.
Birden fazla bitki türünde bulunan "Saponin" isimli bitkisel kimyasalın özelliği su ile karıştırıldığında sabun benzeri kalıcı bir köpük ortaya çıkarmasıdır. Tarih boyunca, temizlik amacı ile kullanılan bitkilerin içeriğinde bulunduğu düşünülmektedir. Saponinlerin mikrop öldürücü etkileri de mevcuttur. Bundan dolayı tarihte elde edilen sabun benzeri eriyiklerin, her ne kadar o çağlarda mikropların varlığı bilinmiyor olsa bile, temizlik dışında cilt hastalıklarını tedavi etmek amacı ile kullanılmış olması mantıklıdır.
Hitit çivi yazılı metinlerde geçen karanfilgiller familyasından "Çöven Otu" (Gypsophila) ve "Sabun Otu" (Saponaria halophila) bu tür bitkilerdendir. Metinlerde Hitit halkının bu otu "temizlik ritüellerinde kişinin kendini ya da ruhunu temizlemesi" ile "büyü ve kötü rüyaların giderilmesi" için kullandığı belirtilmiştir. Aynı metinlerde temizlik için arpa, kükürt ve ayçiçeğinden yapılan eriyiklerin kullanımından bahsedilir.
Su ve Kül Karışımı
Neolitik Çağlarda, temizlik yapmak için gene su ve külün yaygın olarak kullanıldığı alanlar mevcuttu; yağlı kasap araç gereçlerinin temizliği ile kumaş yapımı. Kumaşa renk verme ve rengi sabitleme işlemi için kullanılan bitkisel yağın ham yün ve dokumanın üzerinden çıkartılması aşamasında kendiliğinden sabunumsu bir eriyik ortaya çıkıyordu. İşlem sırasında temizlenmek istenen dokumanın üzerindeki yağ ne kadar fazla ise sabunlaşma reaksiyonu da o kadar çok gerçekleşiyor böylece kumaşın da daha iyi temizlenmesine neden oluyordu. Olasılıkla ortaya çıkan "Kaygan Eriyiğin" temizleme fonksiyonun olduğu fark edilmişti, bu sabunumsu eriyik toplanmış ve temizleme özelliğini yitirinceye kadar, tekrar tekrar kullanılmış olmalı.
Yerleşik yaşam kültürü kurmaya başladığımız dönemlerde, modern sabun yapımında kullanılan kostik kaynağı olarak çeşitli bitkilerin veya odunun yakılmasıyla ortaya çıkan küller ya da kuruyan göllerdeki doğal soda ve kireç, yağ kaynağı olarak ise bitki (zeytin, susam vb) ve hayvanlardan elde edilen hayvansal yağların kullanıldığı düşünülüyor. Böylece halklar, bulundukları coğrafyanın onlara sağladığı olanaklar ölçüsünde, ellerinde hangisi varsa, sabuna benzeyen çözeltiler/eriyikler elde etmiş olmalılar.
Verimli Hilal Medeniyetleri
Sabunumsu eriyiklerin varlığı ile ilgili bilinen en eski kayıt Sümerlere aittir. Babil’de bulunan MÖ 2800 yılına tarihlenen bir kil tablette yağın külle kaynatılarak kullanıldığından bahsedilir. Yazıtta "sabun" kelimesi geçmez, “Kalamus Bitkisi” nin yıkama amaçlı kullanıldığından söz edilir. Benzer bir tanımlama Girsu Tello Arkeolojik alanında bulunan MÖ 2200 yıllarına tarihlenen Gudea silindir tabletlerinde de vardır.
Yağ, su ve külden elde edilen karışımın, temizleme işlevini arttırdığını fark eden Sümerliler, kesin olarak bilinmese de, doğrudan doğruya yağları küllü su ile kaynatıp sabunumsu eriyikleri hazırlayan ilk uygarlık olabilir. Kimya arkeoloğu Martin Levy'ye göre bu eriyik yünün yıkanması ve boyanması için kullanılmış. Bir başka kil tablette kumaşı yağdan arındırmak ve temizlemek için, su, potasyum ve çin tarçını bitkisinden elde edilen yağ karışımından oluşan sabun benzeri bir maddeden söz ediliyor; bununla birlikte, bu kayıttaki ifadelerin bizim anladığımız anlamda sabunu tarif ettiğini iddia etmek zor. Kumaş boyama işlemi öncesi yünün içindeki "lanolin yağlarının (yün gresi; yünlü hayvanların yağ bezlerince salgılanan bir çeşit mum) tekstilden çıkarılması gerekir, bu uygulama günümüzde de yapılmaktadır.
Kadim toplumların yaptıkları sabunumsu eriyikleri kumaş temizliği dışında beden temizliğinde kullanmadığı fakat hastalıkları tedavi etmek için kullandığı görüşü üzerinde fikir birliği mevcuttur. Girsu'nun biraz daha kuzeyindeki Nippur Arkeolojik alanında, MÖ 2100 yılına ait bir Sümer farmakolojik tabletinde, sabuna benzer içeriği olan bir dizi reçete mevcuttur, alkalinin (kül) çok miktarda doğal yağ içeren maddelerle birlikte karıştırılarak, özel bir çözelti hazırlanması ve bu çözeltinin hasta bölgenin üzerine serpilmesi, ardından yağla ovulması tarif edilmiştir.
Antik Mısır Medeniyeti
"Ebers Papirüsü"nde antik Mısırlıların düzenli olarak yıkandığından ve hayvansal/bitkisel yağları alkali tuzlarla birleştirerek sabuna benzer eriyikler ürettiklerinden bahsedilir ama elde edilen eriyiğin vücut temizliğinden çok yün dokumacılığında kullanıldığı yazılıdır. Mısırlıların mumyalama için kurutucu fonksiyon gören "Natron Tuzu"nu elde ettikleri alkali göl yatakları vardı, yazın hasat edilen natron mineralini yağ ile karıştırarak sabunumsu eriyik elde ettikleri düşünülüyor. Bu eriyiğin ev vücut temizliğinde kullanılmış olma olasılığı var ama papirüse bakılırsa cilt hastalıkların tedavisi için de kullanılmış.
Doğa felsefesi teorilerine dayanan Antik Yunan ve Roma tıbbı genellikle Avrupa tıbbının kökeni olarak kabul edilir fakat asıl öncü rolü antik Mısır tıbbının oynadığı yazılı ve arkeolojik kanıtlar ile gösterilmiştir; bugüne kadar keşfedilen tıbbi papirüslerin en büyüğü ve en önemlisi olan Ebers ve Smith Papirüsüleri. MÖ 1500 lü yıllarda kayda geçirilmiş olan bu iki papirüs hiyeratik tarzda (hiyeroglif yazıdaki resim formel resim yazısının, aynı temellere dayanarak yuvarlak hatlı yeni tür bir yazıya dönüşmüş biçimi) oluşturulmuşlardır. Bu papirüslerdeki tıbbi metinlerin M.Ö 2500 yıllarına giden geçmişi olduğu varsayılmaktadır. Smith papirüsü “Yaralar Kitabı” yara tedavisi ve cerrahisi alanında medikal tedavi üzerine yazılmış en eski belgelerden biri olarak kabul ediliyor.
Kavurucu sıcak, Nil Nehri'nden kaynaklanan haşerat sorunu ve paraziter hastalıklarla yüz yüze yaşayan antik Mısırlılar için kişisel hijyen, kozmetik ve estetik önemliydi. Günlük vücut temizliği ve ağız gargaraları bir zorunluluktu, dinsel bir ritüel olarak akan suyla banyo yapma gelenekleri vardı. Ebers papirüsünde “Vücut Kokusunu Gidermek İçin Çareler” anlatılır. Çeşitli yağlar ve tütsü, mum, badem yağı, Cyperus ve diğer bitkisel maddelerden elde edilen karışımlar kırışıklık ve lekelerden korunmak için önerilir.
Edwin Smith Papirüsü (M.Ö. 1600) ve Georg Ebers Papirüsü (M.Ö. 1550) gibi Antik Mısır tıbbının en eski yazılı kaynaklarında kozmetik tıp reçeteleri mevcuttur. Ebers papirüsünde ağırlıklı olarak yara tedavisi, cilt ve saç hastalıkları ile estetik konuları olmakla birlikte tarifi yapılmış bir "Sabunumsu Eriyik" yoktu. Mumyalama sürecinde kurutucu ve büzücü etkisi nedeniyle kullanılan natron (aşağı Mısır tuzu, hidratlı doğal sodyum karbonat, çamaşır sodası) aynı zamanda eksüdalı (akıntılı) yaralar ve cilt döküntüleri için de kullanılmış. Mısır kalıntılarında bu tuzla birlikte kil ve talk bazlı sabuntaşı da bulunmuştur ama buradan Mısırlıların sabun ürettiğini iddia etmek zordur. Bununla birlikte bu malzemeleri günlük hayatlarında devamlı kullanan Mısırlıların sabunumsu eriyikler yaptıkları, bu eriyikleri cilt sorunları için kullanmış oldukları anlaşılıyor. Sodayı (sodyum karbonat) güneş ısısı ile kuruyan göllerden elde etmiş, kil ya da Steatitten (sabun taşı) faydalanmış da olabilirler.
Papirüslerde adı geçen bitki ve ilaçların çizimlerinin eksiktir, tanımlamaların yapılamaması nedeniyle bugün bahsi geçen bitkilerin günümüzdeki hangi bitkilere karşılık geldiği tam anlaşılamamıştır; ancak kullanılanların çoğunun kanıtlanmış bir etkisi olduğu varsayılıyor.
Çağdaş araştırmalar ile zeytinyağının kronik cilt lezyonlarının tedavisine ve belirtilerinin ortadan kaldırılmasına destek olduğu gösterildi. Ek olarak bası yarasının önüne geçilmesi ve derinin nemlendirilmesi ile hastalık yapıcı bakterilere karşı savunmada zeytinyağının destekleyici rolü olduğu anlaşıldı. Kronik yaraların iyileştirilmesindeki olumlu etkisi olduğuna dair araştırmalar da mevcuttur. Bu nedenle Mısırlıların sabunumsu eriyikler dışında tek başına zeytinyağını tıbbi amaçlarla kullanmış olma olasılığı da vardır.
Tarihte damıtma işlemini ilk uygulayan medeniyet olduğu düşünülen Mısırlıların bitki yağı olarak birden fazla bitkiden (badem, susam, zeytin) faydalandıkları biliniyor.
Antik Babil Medeniyeti
Babil Nabonidus dönemine (MÖ 556-539) ait bir metinde, hizmetçi kızların taşları yıkaması için “Uhulu Bitkisi"nin küllerini ve susam yağını kullanıldığından bahsedilir.
Eski Ahit
"Sabun otuyla yıkansam, ellerimi kül suyuyla temizlesem, beni yine pisliğe batırırsın, giysilerim bile benden tiksinir". Eski Ahit, Eyüp Kitabı 9:30 ve 31
Natron ile yıkansan, bol kül suyu (borit) kullansan bile, suçun önümde yine leke gibi duruyor". Eski Ahit, Yeremya Kitabı 2:22.
Kitaptaki orijinal metinde kullanılan "borit" kelimesinin tam anlamı tartışmalıdır, İbranice kökenlidir, eski metinlerde sabun veya temizleyici anlamında kullanılmıştır, bitki bazlı bir kül ya da kül ve zeytinyağı karışımından oluşan bir eriyik olabileceği ya da kül ve bitkisel bazlı bir tür doğal temizleyiciye atıf yapıldığı konusunda fikir birliği mevcuttur.
Kelimenin kökeni Antik Mısır kültüründen Yahudilere geçmiş bir tür sabunumsu eriyiğe verilen isim de olabilir. Antik Yakın Doğu toplumları arasında kültürel ve ticari etkileşimlerin çok yaygın olduğu göz önüne alındığında temizlik yöntemleri gibi günlük pratik uygulamalarının bir medeniyetten diğerine aktarılmış olması yüksek bir olasılıktır.
Atalarının bir kısmı Mısır’da yerleşik olarak yaşadıktan sonra MÖ 1300’lü yılların sonunda bugün Orta Doğu olarak adlandırdığımız coğrafyaya göçmüş halklardan oluşan İsrail toplumunun sabunumsu eriyikleri kullanma geleneği olasılıkla antik Mısır ve Sümer kültürleri ile bağlantılıdır.
Bir başka iddia ise kelimenin Sabun otu (Saponaria officinalis L.) gibi doğal köpürücü özelliği olan bitkiler ile bağlantılı olduğudur.
"...Günahlarınız sizi kana boyamış bile olsa, kar gibi ak pak olacaksınız, elleriniz kırmız böceği gibi kızıl olsa da, yapağı gibi bembeyaz olacak". Eski Ahit, Yeşaya 1:18.
Antik çağlarda kızıl boya, ezilmiş dişi kırmız böceklerinden (Kermes İlicis) yapılıyordu. Tek bir gram boya yapmak için yaklaşık seksen böceğin gövdesi kullanılır, üretimi son derecede pahalıya mal olur, bundan dolayı kızıl varsıllık ve şanın göstergesidir. Kadınlarla da bağlantılıdır; fahişelik, dudak rengi, regl kanamaları, lohusalık dönemi kanamaları...
Tevrat'ta kızıl renk kimi zaman koruyucu anlamında olumlu, kimi zaman ise olumsuz kavramlar ile ilişkilendirilmiştir. Tevrat’ta “Tolaat Şani; kermes böceğinin kırmızısı” olarak ifade edilir. Bu pahalı ve üretimi çok zor olan boyayla işlenmiş pahalı yün ve iplikler tapınak perdelerinde, başrahip ve kahinlerin ritüel giysilerinde, arınma törenlerinde ve kızıl düve adı verilen temizlenme ayininde kullanılırdı.
Dr. Joseph Weinstein'nın Tevratta geçen "Kızıl Düve Ritüeli"nin bir tür sabunumsu eriyik oluşturma potansiyeli üzerine kaleme aldığı bir yazısı var. Kişinin ceset ile temas etmesinden sonra uygulanan bu ritüel gerçekte bir ruhsal arınma ya da saflaştırma ayini gibi görünmektedir. Tapınağın dışında yapılması gereken bu törenin bulaşıcı hastalıkların (cüzzam vb) yayılmasını önlemek amaçlı bir aksiyon olup olmadığı bilinmiyor, ayrıca kusursuz ve tamamıyla kızıl hiç doğum yapmamış bir düve (henüz yetişkin evresine ulaşmamış inek) bulmak çok zordur. Yazar kullanılan malzemeler dikkate alındığında (tam yanmamış hayvansal yağ, sedir ağacı ve zufa/çördük yaprağı ile kızıl iplik külü ve su) ayinin sonunda şöyle bir şeyin ortaya çıkma olasılığını tartışmış; eriyik kıvamda alkali özellikler gösteren çördük yaprağından gelen hoş kokuları barındıran temizleyici bir bulamaç.
Her aşamasında takıntılı bir saflık şartı aranan bu ritüeli "Kan Kırmızısından Saf Beyaza Ulaşma" ayini olarak yorumlayan Weinstein bu ayinin sonunda sabun elde edilemeyeceği kanaatinde. Ritüelin bir sabun zanaatkarının kontrolünde ölçüleri doğru tutturması şartıyla yapılması -bulamacın içindeki yağlar ayrıştırılır, işlenir ve kurbanlık ateşten alınan bitki külleri ve su ile karıştırılır- belki bizim anladığımız anlamda bir sabunu ortaya çıkarırdı, kim bilir?
Antik Yunan Medeniyeti
Antik Yunan haklarında beden temizliği için sabuna benzer eriyik kullanma alışkanlığı olduğuna dair bulgu yok. Bedenlerini yağ ve killerle sıvadıktan sonra, kum ya da sünger taşı parçalarıyla fırçalıyor ve “strigil” denen kavisli bir aletle cilt üzerinde oluşan tabakayı kazıyorlardı. Bunu suya girerek yıkanma ve ardından zeytinyağı ile yağlanma/masaj yapma izliyordu.
Zeytinyağının Antik Yunan ve Orta doğu halklarında vücuda canlılık ve parlaklık vermek için kullanılması çok yaygın bir davranıştı, bununla birlikte özellikle zeytin üretiminin çok olmadığı kadim dönemlerinde, Yunan ana karasına deniz yoluyla ulaştırılan değerli bir meta olan zeytinyağına, ancak varsıl soylular ve onlardan seçilen tapınak görevlileri ulaşabiliyordu.
Fenikeli Tüccarlar
MÖ 600 yıllarında Fenikelilerin keçi yağı ve odun külü ile sabun olduğu düşünülen bir ürün ürettikleri, bunu Galyalılarla bir değiş-tokuş maddesi olarak kullandıkları iddia edilmişse de, bu iddia sağlam kaynaklara dayanmamaktadır.
Kaynakça:
https://www.cavemanchemistry.com/cavebook/chsoap.html.
Anadolu Uygarlıklarıda Temizlik Kavramı ve Uygulamalarının Evrimi, Şükran Sevimli, Doktora Tezi, Tez Danışmanı: Prof.Dr.İlter Uzel, T.C. Çukurova Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Deontoloji ve Tıp Tarihi A.B.D., 2005.
Hitit Büyü Metinlerinde Geçen Bazı Otsu Bitkiler, Ağaç Türleri ve Ahşap Nesneler; Yusuf Kılıç, Serkan Başol, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Cilt:2/Sayı:6/Ağustos /2015.
https://www.salom.com.tr/arsiv/haber/115541/israilde-antik-sabun-fabrikasi-bulundu.
https://www.thetorah.com/article/red-heifer-a-soap-ritual.
https://time.com/5831828/soap-origins/.
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ddg.12947.
https://academic.oup.com/bjd/article/188/Supplement_4/ljad113.289/7207269.
https://arkeofili.com/insanlar-sabun-icat-edilmeden-once-nasil-temizleniyordu/.
https://www.livescience.com/archaeology/how-did-people-clean-themselves-before-soap-was-invented.
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/643288.
https://www.mustafaaltinisik.org.uk/s-KimyaninTarihi.doc.
https://academic.oup.com/bjd/article/188/Supplement_4/ljad113.289/7207269.
https://sci-hub.se/10.1021/bk-2015-1211.ch009.
https://www.thetorah.com/article/the-protective-red-thread.
https://www.saltworkconsultants.com/wadi-el-natrun-depression-egypt/.
Yorumlar